З мастаком-рэстаўратарам Фёдарам Сарокам сустракаемся каля яго роднай хаты ў мікрараёне Вялікае Сяло, што ўжо некалькі дзесяцігоддзяў у складзе Маладзечна. Спадар Фёдар збірае ў скрыні яблыкі з дрэў, пасаджаных некалі бацькам каля падворка.
– Бачыце, якім рамантыкам быў мой бацька. Адзіны з Вялікага Сяла пасадзіў каля свайго двара яблыневую прысаду з дрэў-дзічак, прынесеных з лесу, – кажа мастак-зямляк і запрашае мяне ў сваю родную хату.
І тут у пакоі, завешаным старымі здымкамі, уласнымі карцінамі і абразамі, расказвае мне пра Вялікае Сяло і крыху пра сябе.
– Дзве аднолькавыя каплічкі пабудавалі недзе ў канцы 19 стагоддзя. Хаты, крытыя гонтай ды саломай, стаялі ў Вялікім Сяле вельмі шчыльна. Калі пачынаўся пажар, вёска выгарала. Каб засцерагчыся, людзі сабраліся і пабудавалі дзве капліцы. Адну – у пачатку Сяла, другую – у канцы, – расказвае суразмоўца.
Па словах Фёдара, тая капліца, што не захавалася да нашых дзён, стаяла прыкладна там, дзе сёння паварот на “Юнайтэд компані”. Менавіта ў гэтым месцы заканчваўся горад і пачыналася вёска. Дом 56 яшчэ быў вясковы, а 58 – ужо гарадскі.
Тую капліцу Фёдар памятае цьмяна, бо была далёка ад роднай хаты, ды на той час – ужо паўразбуранай. Менавіта да яе некалі даходзіў гарадскі аўтобус. А потым пачаў хадзіць да бібліятэкі.
– Як разбурылі каплічку, памятаю. Хадзіў у чацвёрты клас. Быў недзе 1967 год. На месцы капліцы паставілі ларок, дзе прадавалі разліўное віно.
Тады, відаць, дадумаліся, што ставіць вінны ларок па дарозе на аўтабазу – не лепшае рашэнне. Знеслі і яго.
– Раптам стала крыўдна за сябе, што тут жа, на нашых вачах, знікае адметнае вялікасельскае месца. Я як прачнуўся тады і тут жа пайшоў па сельскіх майстрах, арганізоўваць людзей. У самой каплічцы ўставілі акенцы, зашклілі, зрабілі дах, крыж узялі са старога помніка нашай бабулі. А маю маму мы самі падштурхнулі на маляванне ікон. Прывезлі ей альбом румынскага народнага мастацтва і паказалі тэхналогію адваротнага пісьма на шкле. Па гэтай тэхналогіі яна і стала маляваць.
Тады мы выбралі дзве іконы з нашай Пакроўскай царквы, якія пэўны час таму вывезлі. А цяпер яны – у пастаяннай экспазіцыі ў Нацыянальным мастацкім музеі. Гэта “Святы Мікола” і “Пакроў Багародзіцы”. Мы іх як бы вяртаем на радзіму. Вось гэтыя іконы мама па-свойму і перамалявала.
На архіўным фота з інтэрнэт-крыніц уверсе – капліца, якая не захавалася.
На фота пад ёй – іконы, што малявала маці Фёдара.
На вялікім фота "РГ" – капліца ў канцы Сяла сёння.
– Для мяне было вельмі важна, каб кожны прыняў удзел у справе аднаўлення каплічкі, – дзеліцца Фёдар. – Калі ўсталявалі іконы, вясной 1988 года сяляне арганізавалі свята адкрыцця з хрэсным ходам ад царквы, што на Старым Месце, у канец Сяла, да каплічкі. Уся вуліца тады была ў кветках.
На фотаздымках – сельскія краявіды, што ад пачатку Сяла вядуць да каплічкі.
Блыханы, Паўлюкі
ды Зайцы
Гэта адзіны здымак першага Банюка, адзіны і самы маленькі, усяго 3х4.
Каб размежаваць людзей з аднолькавымі прозвішчамі, дапамагалі мянушкі, якіх у Сяле было шмат. Напрыклад, розных сельскіх жыхароў з аднолькавым прозвішчам Сарока звалі Блыханамі, Зайцамі, Паўлюкамі… А сям’ю Фёдара – Банюкамі.
– Казалі “Шурка Банюкоў”, “Іван Банюкоў”. Наш дзед Андрэй Сарока быў вельмі жвавы і гаваркі, невялікага росту. Пра яго казалі: “Вунь, Банючок паляцеў”.
Неяк мяне зацікавіла паходжанне слова “банюк”. Пазней даведаўся, што гэта “байструк".
Сядзім неяк з бацькам у лазні, а я і кажу: “Бацька, а што значыць, банюк?” А ён: “Ну як? Я – Банюк, мой бацька – Банюк, і ты – Банюк.” А я – адзіны сын у бацькі. Да мяне толькі дочкі нараджаліся. Для яго было важна, што і ён – Банюк, і я – Банюк.
Тады я кажу: “Вычытаў, што “банюк” гэта – байструк”. Бацька памяняўся ў твары і адказаў сур’ёзна: “Не, сын!”
Былі Магазыннікі і Крамнікі – дзве аднолькавыя па значэнні мянушкі, але належалі розным сем’ям. А яшчэ – Вуйцікі або Мёдзікі.
– У сям’і Тамаша Татулькі, да вайны нарадзіўся хлопчык. Яго маці, расказваючы пра сына, казала: “такі красівенькі, ну проста вуйцік”.
Ці “ён такі салодкі, быццам мёдам намазаны”. Дык цяпер і дзеці, і ўнукі гэтага чалавека Мёдзікамі і Вуйцікамі завуцца.
Жыхара Вялікага Сяла, які пад старасць з-за нейкай хворобы не мог ісці, а толькі бег і прысаджваўся на кожную лаўку, мясцовыя звалі Андрэйка Лятун.
Фёдар адзначае, што ён – сярод тых нямногіх ураджэнцаў Сяла, якія з’яўляюцца носьбітамі гэтых мянушак. І дзеліцца задумай сабраць і занатаваць іх усе.
А яшчэ ёсць ідэя сабраць сельскую тапаніміку, якая паступова сціраецца з памяці мясцовых.
Брадок, Алёшкава паляна, у Альфера, Перагон, Пелікі, Завань… Гэтыя назвы Фёдар памятае з дзяцінства.
– Малымі мы моцна баяліся, – успамінае Фёдар, – але перамагала ўсё ж цікаўнасць паглядзець на быка ў калгасным статку. Хаваліся за плот і назіралі. Вуліца была пясчаная і пасля прагона скаціны станавілася лускатай, нібы доўгая рыбіна. Завода парашковай металургіі і мікрараёна побач з ім яшчэ не было. А ўрадлівай зямлёй на тым месцы карысталіся сельскія гаспадары. Быў там і свой радавы “шнурок” Андрэя Сарокі, першага з Банюкоў.
А месца ў лесе за бычнікам звалі “Алёшкавай палянай”. Чаму?
– Там была сядзіба. І кажуць, жыў, пан. Ну як пан? Чалавек, які меў зямлю і гаспадарку. Алёшка пасля там сеяўся, ён лесніком быў і жыў у Сяле... Калі ў 1939-м прыйшлі Саветы, сядзібу таго пана разрабавалі. Мне старэйшы стрыечны брат расказваў, як сельскія паляцелі і сталі там усё расцягваць. Нават мой дзядзька Іван, якому ў 1939 было 13 год, прынёс з сядзібы некалькі кніжак. Дзед Андрэй, як убачыў, адлупцаваў яго і прымусіў аднесці кніжкі назад.
Вулачку побач з роднай хатай Фёдара звалі Раманоўская, бо тут жыў Раманоўскі. Праз яе выходзілі на Селіцу, дзе цяпер забудовы вуліц Новая, Меліярацыйная. Селіца знікла. А там, за ракой у лесе, па дарозе на Вязынь і Ілью, быў хутар перад скрыжаваннем на Самалі. Сяляне называлі той хутар па-рознаму – “У Альфера”, “У Ганны”, “Галубка”.
– Каля Галубкі за польскім часам мой дзед Андрэй Сарока выкупіўшы быў тры гектары лесу, – дадае спадар Фёдар.
Суразмоўца прыгадвае, што з гэтай панурай жанчынай у цёмнай хустцы быў звязаны яго дзіцячы страх:
– Калі я нарадзіўся, бацька зрабіў прыгожы вазок катаць мяне, але той вазок скралі. Мая сястра казала, што вазок забрала Ганна. Для мяне гэта быў сапраўдны дзіцячы страх: думаў, што з тым вазком яна мяне хацела скрасці, бо не мела сваіх дзяцей.
Шмат што сціраецца з жыцця, з памяці, але захоўваецца ў мянушках і тапаніміцы, адзначае Фёдар:
– Напрыклад, месца, дзе зараз аўтобусны парк і побач драўляныя дамкі самай першай школы, называлі Лапіна. “Сёння на Лапіне кілбасу давалі,” – помніцца з дзяцінства. Крама і зараз захавалася, толькі назва знікла.
“Да Чайной”, альбо “Да Уладзі” – туды, у сельскую сталоўку-буфет, захаджвалі мужыкі спатоліць свае шкодныя звычкі. Цётка Уладзя, буфетчыца “Чайной”, была каларытнай асобай, з цыгаркай ў зубах. Яна была з горада і адрознівалася ад сельскіх жанчын. З сельскіх паліла толькі цётка Шура Раманоўская, якая жыла тут побач, на аднайменнай вулачцы.
На фотаздымках "РГ" – месцы ў Вялікім Сяле, згаданыя суразмоўцам.
На вялікім – Перагон.
Уверсе – месца, куды хадзілі "Да Чайной" або "Да Уладзі". Сама чайная – за бетоннай агароджай.
Унізе – крама "На Лапіне".
.
і сям’і Сарокаў
– Мама, скончыўшы дзесяць класаў перад вайной, як толькі прыйшлі немцы, змовілася з сяброўкай пайсці ў партызаны, каб не трапіць у Нямеччыну. Яна аддала сяброўцы свой пашпарт, і тая пайшла шукаць партызанаў. У выніку сяброўку з маміным пашпартам забралі ў камендатуру і іх першых адправілі ў тую Нямеччыну. А бацька, прызваны ў Войска Польскае ў 1939-м, спачатку служыў у Беластоку. З першых дзён апынуўся на вайне. Да 1942 ужо прайшоў нямецкі канцлагер і працаваў у баўэра. З канцлагера яго забралі “купцы”, што прыехалі выбіраць сабе работнікаў. Бацька быў кемлівы, авалодаў трактарам, стаў адным з лепшых работнікаў. А маму з групай дзяўчат прывезлі туды працаваць. Так і пачаўся раман.
8 красавіка 1945 года іх вызвалілі. І ў гэты ж дзень у сям’і Сарокаў нарадзіла першая дачка – старэйшая сястра майго суразмоўцы. Дзяўчынку назвалі Іра.
– Я не паспеў спытаць у бацькоў, чаму Іра. Такіх імёнаў у нашай радні не было. Няўжо яны ведалі, што Ірына – значыць, “мірная”?
Пасля вызвалення Аляксандр Сарока тут жа запісаўся добраахвотнікам на фронт, і яго паслалі ў Херсон.
Маючы чатыры класы адукацыі, ён быў там перакладчыкам. А маладой жонцы даў вялікасельскі адрас. У гэты бок гналі кароў, і жонку з немаўляткам муж прыладзіў да абозу.
– Мама з маленькай Ірай прыехала, прыйшла ў Сяло, у хату, дзе нарадзіўся мой бацька. І сказала бабулі: “Здравствуй, мама”. І бабуля адразу прыняла нявестку з унучкай. Хоць сын не быў дома сем гадоў, а тут прыехала зусім незнаёмая жанчына з дзіцем...
Праўда, увосень дзяўчынка Іра памерла. Відаць, з-за цяжкай дарогі. Яе пахавалі побач з дзядулем Андрэем Сарокам на могілках, што былі на вуліцы Гарадоцкай. Сёння там сквер і капліца.
– Калі раўнялі могілкі, усім прапаноўвалі перанесці родных. Як заўсёды з сур’ёзнымі пытаннямі мае бацькі звярнуліся да бабулі: пераносіць ці не. Бабуля сказала, каб не чапалі. Мы ведаем, у якім куце былі пахаваныя дзед і сястра. Кожную Радаўніцу прыязджаем туды, кормім птушак і чытаем малітву, – расказвае Фёдар.
У Вялікае Сяло Аляксандр Сарока вярнуўся ў 1946. А ў 1947 годзе ў сям’і нарадзілася яшчэ адна дачка і яе таксама назвалі Іра.
Фёдар звяртае ўвагу, што яго руская мама навучылася гаварыць па-сельскаму. Хоць не ўсе жанчыны, закінутыя сюды воляй лёсу, так змаглі. На чыста рускую мама пераходзіла толькі тады, калі дзеці што-небудзь утвораць:
– Тады мы ведалі, што зараз нам пападзе....
Расповяды пра тое, як жылі ў Другую сусветную людзі ў Вялікім Сяле, Фёдар чуў ад сваякоў і суседзяў. Напрыклад, такую сямейную гісторыю расказалі яму цёткі:
– У нашай бабулі, бацькавай маці, у вайну ўжо былі унукі. Неяк Сяло пачалі бамбіць, дык яна сабрала сваіх малых і суседскіх і залезла з імі ў зямлянку, адмыслова вырытую ў гародзе за дуляй яму. З сабой узяла вялікую падушку, якой запхнула дзірку-лаз у тую зямлянку. А нехта кінуў гранату, якая трапіла акурат у падушку. Граната разарвалася, але нікога не пакалечыла: ці то граната была малая, ці то падушка моцнай аказалася.
Па словах Фёдара, пры яго памяці бабуля, Наста Сарока (Кісель), заўсёды была старой і хворай. Кажа, палова Сяла яе баялася, палова – паважала. Гэтая маўклівая сур’ёзная жанчына ўмела лячыць шэптамі. Яна нарадзілася ў 1889 годзе. Жыла ў Маладзечне каля сінагогі, недалёка ад сённяшняга Старога Места. Гадавалася побач з яўрэйскімі дзецьмі, гуляла з імі і добра ўмела размаўляць на ідыш.
А яшчэ Другая сусветная трагедыяй азвалася ў сям’і і ў Сяле напачатку 1950-х:
– У мяне была родная цётка, бацькава сястра – цётка Ніна. Яна з 1914 года нараджэння. Пасля вайны яе старэйшы сын Ваня пасвіў з сельскімі дзецьмі кароў. Яму было недзе 11-12 год. У сям’і была малая дачка, таму цётка Ніна не сама пайшла ў поле, а адправіла сына. Ваня знайшоў міну. Сабралася шмат дзяцей, пачалі разглядаць, калупаць знаходку. Міна ўзарвалася. Дзяцей тады па дрэвах збіралі. Шмат загінула, сярод іх і Ваня. А некаторыя сталі інвалідамі. Тады, прыкладна ў 1950-м, вялікая трагедыя была, плакала ўсё Сяло.
Фотаздымкі з архіва Фёдара Сарокі.
На вялікім – бабуля Наста з ўнукамі. Праўда, ужо пасля вайны.
Уверсе – пахаванне маленькай Ірыны ў Вялікім Сяле. 4 кастрычніка 1945 года.
Унізе – зруйнаваныя могілкі на Гарадоцкай, дзе пахаваная Ірына і дзед Фёдара, Андрэй, што памёр у вайну.
.
Пра першую школу
Млын каля ракі і чалавечыя косткі
на школьных агародах
Школа №1, якая сёння носіць імя Купалы, – месца вучобы большасці сельскіх дзяцей. Шмат успамінаў з ёй звязана ў майго суразмоўцы. У першы клас Фёдар прыйшоў у 1963 годзе.
– Першага верасня 1963 года добра памятаю. У школу мяне вялі сёстры. Я тады сабраў вялізны букет кветак. Але першай настаўніцы Тамары Кузмінічне столькі букетаў надарылі! Тады мы са стрыечным братам Колем вырашылі не дарыць кветкі, а прыгожа аздобілі сметніцу каля школы і тут жа пабеглі займаць месца за партай у класе.
Той будынак першай школы, у які прыйшоў вучыцца мой суразмоўца, быў доўгім, драўляным, на адзін паверх, у форме літары “Г”. Сёння яго ўжо няма.
– Пачатковыя класы былі ў адным крыле школы, старэйшыя – у другім. Класы – вялікія, чалавек па сорак. Да сёння памятаю пах фарбы першага верасня. Актавая зала складалася з двух класных памяшканняў, якія раздзялялі дзьверы-складні. А там, дзе зараз аўтобусны прыпынак, каля рэчкі стаяў млын. Наша сям’я вазіла туды жыта малоць.
Па ўспамінах Фёдара, у двары той старой драўлянай школы стаяў яшчэ будынак. Яго звалі “канюшня".
У 1960-х там быў фізічны і хімічны кабінеты, а ў Другую сусветную сапраўды стаялі коні.
А яшчэ мужчына прыгадаў, як малымі на школьных агародах яны пастаянна знаходзілі чалавечыя косткі, бо недалёка ў Другую сусветную быў лагер “Шталаг-342”.
Пасля пачалі будаваць цагляную трохпавярховую школу:
– Мы з радасцю лёталі па паверхах, пераносілі ўсё са старой школы ў новы будынак. Давучваўся я ўжо там. Памятаю, на школьным калідоры вісела карціна з Янкам Купалам. Гэтую копію з твора мастачкі Раісы Кудрэвіч зрабіў наш настаўнік спеваў і выяўленчага мастацтва Тадэвуш Альфонсавіч.
Запомнілася таксама і матэматычка Ларыса Пятроўна. Усе вучні ведалі, што ў яе хворае сэрца і таму ёй можна курыць. Неяк настаўніца зазлавала на вучня Лёню Кавалеўскага, які не мог рашыць задачу, адкрыла фортку і пачала нервова курыць проста ў класе.
На фота з інтэрнэт-крыніц – стары будынак першай школы ў Маладзечне. Сюды Фёдар і яго сельскія аднагодкі прыйшлі вучыцца ў 1963 годзе.
Прыгадваючы школу, мой суразмоўца прызнаецца, што вучыўся добра, а вось з паводзінамі было так сабе. Класная Ніна Мацвееўна Кудраўцава казала, што Фёдар адпавядае свайму прозвішчу – Сарока. А настаўнік фізікі Пётр Паўлавіч Зяновіч заўважаў: “як Федзя скажа слова, клас не працуе”. Аднаго разу класная выклікала бацьку хлопчыка ў школу.
– А бацька, у адрозненні ад нашай сур’ёзнай, разважлівай мамы, быў вельмі гаваркім і вясёлым. Мог заўсёды трапна пажартаваць. Я ведаў: калі недзе ў Сяле людзі смяюцца, значыць, там – мой бацька. І вось, скончыўшы працу, бацька зайшоў у школу. Але пасля той размовы Ніна Мацвееўна сказала: “Федзя, у наступны раз хай мама прыходзіць”.
Некаторых з аднакласнікаў Фёдара ўжо няма на гэтым свеце. Але ўсіх ён памятае і расказвае з цеплынёй і ўсмешкай:
– Мая аднакласніца, дзяўчынка-выдатніца, якая жыла на нашай вуліцы ў доме №56, ужо была гарадской. Таму і размаўляць навучылася па-гарадскому – па-беларуску, але з рускім акцэнтам: “чяго”, “чяму”.
Дарэчы, ужо ў школе Фёдар Сарока быў прызнаным мастаком: маляваў сценгазеты, а Леніна – амаль не гледзячы. На школьны турыстычны злёт у Залессе настаўніца Зінаіда Паўлаўна Уласава брала хлопца не як спартсмена, а як мастака: ён аздабляў намётавы летнік.
Хаця здольнасці да мастацтва праявіліся ў хлопчыка яшчэ да школы. Тады Фёдар вельмі ўдала зляпіў з пластыліну свайму суседу-школьніку Чапаева на кані.
– Але ў мастацкія студыі я не хадзіў, бо саромеўся маляваць пры ўсіх. Хоць на сцэне і вершы чытаў, і песні спяваў. Неяк схадзіў у радыётэхнічны гурток у дом піянераў, што быў у будынку былога настаўніцкага інстытута, але той гурток мяне не захапіў. Пасля дзесяці класаў вырашыў паступаць у мастацкую вучэльню імя Глебава. Яшчэ дзесяцікласнікам бацька пазнаёміў мяне з самадзейным маладзечанскім мастаком Уладзімірам Зяновічам, які ў свой час вучыўся ў Віленскай гімназіі.
Той мастак навучыў здольнага хлопца замешваць алейныя фарбы і працаваць алоўкам. У вучэльню Глебава Фёдар Сарока паступіў. Тут пазнаёміўся з будучай жонкай Аленай Ахрамовіч.
А пасля было аддзяленне станковага жывапісу ў тэатральна-мастацкім інстытуце. А захапленне ідэямі настаўніка кампазіцыі Алега Уладзіміравіча Хадыкі, аднаго са стваральнікаў беларускай школы рэстаўрацыі, перарасло ў захапленне рэстаўрацыяй на ўсё жыццё
.
На фота з архіва суразмоўцы – 1963 год. Федзя збіраецца ў першы клас і прымае апошнія пажаданні ад сястры Іры.
На фота з сайта СШ №1 імя Янкі Купалы – уваход у старую школу.
На фота з інтэрнэт-крыніц – будынак школы, дзе Фёдар заканчваў вучобу.
і лёс каровы Дашы
– Магчыма, таму бацька пры ўсёй сваёй рамантычнасці і запісаўся добраахвотнікам на фронт. Хаця да гэтага ён савецкай улады не ведаў, бо ад 1939 года не быў дома. Трапіў у палон, нажыў жонку, дзіця. А гэта ўжо – лагер. Ды ўсё абышлося. Мама была ўдзячная жанчыне-яўрэйцы, жонцы начальнічка НКВД, якая адразу па прыездзе ў Вялікае Сяло ўзяла яе да сябе памочніцай. Відаць, па яе пратэкцыі мама трапіла на працу ў аблстатупраўленне. Да таго ж у мамы была сярэдняя адукацыя і веданне рускай мовы, што тады віталася. Магчыма, дзякуючы той яўрэйскай сям’і, бацькоў не чапалі. А я вельмі ганарыўся, што мама працуе ў арганізацыі, якая называецца такім складаным словам – аблстатупраўленне. Хоць і не ведаў, што гэта такое.
Пасля вайны Сарокі не захацелі ўступіць у калгас. Таму з вялікімі цяжкасцямі атрымалі месца для будаўніцтва хаты. А іх карову Дашу не бралі ў статак да кароў калгаснікаў:
– У Вялікім Сяле было сорак кароў у калгасным статку, і столькі ж – у прыватнікаў, хто працаваў ў горадзе. Таму статак называўся гарадскім.
Гэта зараз – дзе хочаш, там і пасі, а тады ж было не так. Калгасным каровам поле выдзяляў калгас. А наш статак пасвіўся ў лесе. А паспрабуй сорак кароў у лесе знайсці. Памятаю: іду пасвіць, вакол – туман, і бачу толькі хвост апошняй каровы. Карацей, калгасным было лепш. І вось, мая сур’ёзная мама падумала пра лёс нашай Дашы. Мама тады ўжо працавала ў лабараторыі на бычніку і даказала (не ведаю, дзе і каму), што бычнік – гэта дзяржплемстанцыя, якая абслугоўвае раён і вобласць. А бацька працуе на камбінаце бытавога абслугоўвання, таксама раённым. Таму мы маем права ўступіць у калгасны статак. І нашу Дашу “ўрачыста” перавялі ў прэстыжны статак.
На фота з архіва суразмоўцы – тыя самыя савецкія часы.
На вялікім – маці з бацькам майго суразмоўцы ля сваёй хаты. На заднім плане – іх дачка скача "у класікі".
Уверсе – аўтамабіль у 1950-х у Вялікім Сяле – дзіва дзіўнае.
Унізе – утульная сельская вуліца ў 1950-х.
– А бацькі якраз купілі малых парасят і мусілі трымаць іх у склепе з двайнымі сценкамі. Пасля сказалі, што правяраючыя будуць хадзіць і ўсюды зазіраць. Таму прыйшлося тых парасят калоць. І я памятаю той момант. Гэта было як забойства дзяцей. Бацькі ноччу калолі і плакалі.
За Саветамі на святы жыхары Вялікага Сяла мялі вуліцу каля свайго падворка, а часам вывешвалі на дом сцягі. Гэтая звычка, перакананы Фёдар, ішла яшчэ з запольскага часу:
– Да польскай улады ў Сяле ставіліся іранічна, але сцягі на дзяржаўныя святы вешалі і ходнікі каля сваіх падворкаў падмяталі, часам яшчэ пасыпалі жоўтым пясочкам. Цяпер ніхто так асабліва не стараецца.
Сцягі пасля савецкіх дэманстрацый сельская дзятва не заўсёды здавала ў школу. Прыносілі дамоў. З аднаго такога сцяга сястра Аня брату Федзю нават пашыла плаўкі. І ў той жа дзень сын “атрымаў” ад бацькі. Але не за сапсаваны сцяг, а за тое, што позна купаўся ў кар’еры:
– Ён мне падпіначкам – па мокрых плавачках. І колькі сябе помню, усё казаў: “Ну, як я табе плавачкі абнавіў?”
І яшчэ крыху сельскіх здымкаў з сямейнага альбома Сарокаў.
На першым – 1959 год. Маленькі Фёдар з сёстрамі.
На другім – Фёдар летам. Таксама 1959 год.
На трэцім – 1950-я. Злева – бацька майго суразмоўцы Аляксандр Сарока.
Нягледзячы на тое, што роднае Вялікае Сяло ўжо некалькі дзесяцігоддзяў ў складзе Маладзечна, гэты куток па-ранейшаму – і не горад, і не вёска, перакананы мастак:
– Размаўляюць, як у вёсцы, ды ўсё навокал, як у вёсцы. Але ж гарадскі аўтобус ходзіць, спачатку да бібліятэкі, пасля – яшчэ далей. Горад – як асміног: сюды лезе, але да канца не забірае.
А яшчэ нашы мамкі ў Сяле, калі сюсюкаліся з намі, малымі, то гаварылі натуральна, як заўсёды. Цяпер жа маладзіца будзе з табой па-сельску размаўляць, а павярнуўшыся да дзіцяці, тут жа пераходзіць на чыста гарадскую мову. Шкада.
Ёсць і яшчэ гарадскія прыкметы:
– Каля сельскіх хат на вуліцы не стала лавак. Хоць раней былі амаль пад кожнай. А яшчэ раней ідзеш – і з усімі вітаешся. А цяпер – ні ты, ні з табой. У горадзе ж не вітаюцца.
